Các chuyên gia trên thế giới đều thống nhất một điểm: can thiệp sớm không nhằm biến trẻ thành “giống như những đứa trẻ khác”, mà giúp trẻ sở hữu những kỹ năng cốt lõi để có thể học, giao tiếp và thích nghi tốt hơn trong suốt cuộc đời.

 

NHẬN DIỆN NHỮNG MỤC TIÊU ƯU TIÊN TRONG CAN THIỆP SỚM CHO TRẺ TỰ Kỷ: KHOA HỌC NÓI GÌ?

Trong nhiều năm qua, can thiệp sớm luôn được xem là “cửa sổ vàng” đối với trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, một trong những vấn đề đáng chú ý hiện nay là nhiều phụ huynh vẫn hiểu chưa đúng hoặc chưa đầy đủ về việc “can thiệp sớm” thực sự nên bắt đầu từ đâu. Không ít trẻ được cho học trước chữ cái, số, toán… trong khi lại thiếu những kỹ năng nền tảng quan trọng như giao tiếp, tương tác, bắt chước hay khả năng điều hòa cảm xúc.

Các chuyên gia trên thế giới đều thống nhất một điểm: can thiệp sớm không nhằm biến trẻ thành “giống như những đứa trẻ khác”, mà giúp trẻ sở hữu những kỹ năng cốt lõi để có thể học, giao tiếp và thích nghi tốt hơn trong suốt cuộc đời.

Dựa trên các mô hình quốc tế như ABA, ESDM (Mô hình Denver), PRT, tác giả bài viết tổng hợp và phân tích những mục tiêu ưu tiên quan trọng nhất trong giai đoạn 0–6 tuổi — giai đoạn mang tính quyết định đối với sự phát triển lâu dài của trẻ tự kỷ.

 

Giao tiếp chủ động: trọng tâm của mọi chương trình can thiệp

Giao tiếp được xem là mục tiêu quan trọng nhất bởi nó liên quan trực tiếp đến khả năng học tập, hành vi và mối quan hệ xã hội sau này.
Trong khi trẻ phát triển bình thường sớm biết chỉ tay, kéo tay, ra hiệu hoặc gọi tên để giao tiếp, nhiều trẻ tự kỷ lại thiếu những hành vi khởi xướng cơ bản này.

Khi trẻ không có phương tiện giao tiếp, hành vi khó xuất hiện rất dễ dàng: ăn vạ, ném đồ, la hét, đập đầu… vì trẻ không thể diễn đạt nhu cầu.
Vì vậy, bước đầu tiên của can thiệp sớm không phải là “tập nói”, mà là tập giao tiếp qua bất kỳ phương tiện nào phù hợp với trẻ: chỉ tay, trao tranh, ký hiệu, cử chỉ…

Một đứa trẻ có thể chưa nói được từ nào nhưng chủ động giao tiếp vẫn tốt hơn một đứa trẻ biết nói vài từ rời rạc nhưng không biết dùng từ đó để tương tác.
Đây cũng là lý do các chương trình PECS, PRT hay ESDM luôn đặt giao tiếp lên hàng đầu.

 

Tương tác xã hội: chiếc cầu nối để trẻ bước vào thế giới

Nếu giao tiếp là động cơ, thì tương tác xã hội là sân chơi để kỹ năng phát triển.
Trẻ tự kỷ thường tránh giao tiếp mắt, không biết chơi luân phiên hoặc không hiểu nhu cầu chia sẻ chú ý với người khác.

Khái niệm Joint Attention – chú ý chung được xem là tiêu chí quan trọng để dự đoán khả năng ngôn ngữ và kỹ năng học đường sau này.
Trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc:

• nhìn theo hướng người lớn chỉ

• đưa đồ vật để chia sẻ

• cùng nhìn vào một đối tượng với người khác

Đây không phải sự “bướng bỉnh”, mà là khó khăn sinh học đặc trưng của rối loạn phổ tự kỷ.

Việc tạo ra những hoạt động tương tác đơn giản, lặp lại, có tính gợi mở như ú òa, lăn bóng qua lại, hoặc các trò chơi xã hội, sẽ giúp trẻ xây dựng nền tảng quan trọng cho giai đoạn học tập sau này.

 

Điều hòa hành vi và cảm giác: giải quyết rào cản lớn nhất của việc học

Một thực tế lâm sàng cho thấy: rất nhiều trẻ tự kỷ không thể bước vào hoạt động học vì bị chi phối bởi các vấn đề cảm giác.
Một tiếng động nhỏ, một bóng đèn quá sáng, hay một thay đổi nhỏ trong môi trường cũng có thể gây quá tải cho trẻ.

Không ít trẻ phản ứng bằng cách:

• la hét

• chạy trốn

• bịt tai

• lắc lư

• tránh né tiếp xúc

Khi hệ thần kinh không ổn định, mọi hoạt động học tập đều trở nên vô nghĩa.
Do đó, can thiệp cảm giác (SI therapy) và chiến lược điều chỉnh hành vi là bước bắt buộc trong giai đoạn can thiệp sớm.

Việc xây dựng khả năng chờ đợi ngắn, thay đổi hoạt động, tập trung trong vài phút, và biết “tự làm dịu bản thân” là nền tảng để trẻ có thể tham gia học tập có cấu trúc.

 

Bắt chước: kỹ năng vàng nhưng thường bị bỏ quên

Trẻ bình thường học phần lớn kỹ năng thông qua bắt chước.
Ngược lại, trẻ tự kỷ thường ít nhìn người khác và không tự nhiên bắt chước hành động, cử chỉ, âm thanh. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học ngôn ngữ, học chơi, học kỹ năng tự lập.

Một chương trình can thiệp sớm hiệu quả phải dạy trẻ:

• bắt chước vận động đơn giản

• bắt chước cử chỉ

• bắt chước sử dụng đồ vật

• bắt chước âm thanh

Khi trẻ biết bắt chước, việc dạy các kỹ năng khác trở nên dễ dàng hơn gấp nhiều lần.

 

Chơi: phương tiện phát triển chứ không chỉ là giải trí

Chơi là phương thức học tự nhiên nhất của trẻ nhỏ.
Nhưng trẻ tự kỷ thường chơi lặp lại – xoay bánh xe, xếp đồ thành hàng, lắc đồ vật – thay vì sử dụng đồ chơi đúng chức năng.

Việc dạy trẻ chơi chức năng (lăn xe, xây tháp), chơi tưởng tượng (cho búp bê ăn, nấu ăn giả vờ), hay chơi luân phiên với người khác chính là “công cụ” để xây dựng:

• khả năng giao tiếp

• khả năng xã hội

• tư duy linh hoạt

• ngôn ngữ

Nghiên cứu cho thấy trẻ biết chơi theo biểu tượng có khả năng phát triển ngôn ngữ nhanh hơn rõ rệt.

 

Tự lập: kỹ năng sinh tồn cho cả hiện tại và tương lai

Một trong những mục tiêu dài hạn của mọi chương trình can thiệp là giúp trẻ tự lập tối đa có thể.
Ngay từ giai đoạn 2–6 tuổi, trẻ cần được dạy:

• tự xúc ăn

• tự rửa tay

• cất đồ chơi

• mặc – cởi quần áo đơn giản

• tuân theo yêu cầu ngắn gọn

Đây không chỉ là kỹ năng sống, mà còn giúp trẻ:

• giảm hành vi chống đối

• tự tin hơn

• dễ hòa nhập trường mầm non

Nhiều phụ huynh vô tình làm hộ trẻ, khiến trẻ thiếu cơ hội rèn luyện và phụ thuộc lâu dài. Can thiệp sớm hướng đến việc trao quyền cho trẻ, không chỉ “chăm sóc thay”.

 

Thứ tự ưu tiên: khoa học đã chỉ ra điều gì?

Khi tổng hợp nhiều mô hình can thiệp sớm hàng đầu, các chuyên gia thống nhất thứ tự ưu tiên như sau:

1. Giao tiếp chủ động

2. Tương tác xã hội – chú ý chung – luân phiên

3. Hành vi – cảm giác – điều hòa thần kinh

4. Bắt chước

5. Kỹ năng chơi

6. Tự lập cơ bản

7. Ngôn ngữ biểu đạt

8. Kỹ năng học đường

Điều đáng chú ý: học chữ – số – màu sắc luôn đứng cuối bảng.
Đây không phải mục tiêu chính của can thiệp sớm, vì trẻ sẽ tự học khi nền tảng giao tiếp – xã hội – cảm xúc được xây vững.

 

Kết luận: Can thiệp sớm là xây nền, không phải chạy theo thành tích

Can thiệp sớm không chỉ là “cho con học càng nhiều giờ càng tốt”, mà là hướng đúng mục tiêu.
Một chương trình có giá trị là chương trình cá nhân hóa cho từng trẻ, ưu tiên kỹ năng nền tảng và gắn chặt với đời sống thực tế của gia đình.

Mỗi trẻ tự kỷ đều khác nhau. Nhưng khi đặt trẻ vào trung tâm của chương trình — tôn trọng nhịp phát triển của trẻ, giảm áp lực và nâng dần khả năng giao tiếp – tương tác – điều hòa hành vi — chúng ta đang cho trẻ cơ hội lớn nhất để phát triển toàn diện và hòa nhập xã hội một cách tự nhiên, bền vững.